Cơ quan bảo trợ: Quỹ Wikialisa (Wikialisa Foundation) Phiên bản: v3.0 (Cộng đồng đóng góp & Tự chủ công nghệ) · Năm 2026 Nguyên tắc nền tảng: Tự do truy cập — Mã nguồn mở (GPLv3 / CC-BY-SA 4.0) — Trung lập — Do cộng đồng kiểm duyệt Hệ đơn vị quy đổi nội bộ: $AXQ (Điểm đóng góp trung tâm) · Các nhánh chức năng: $VPX · $SQX · $KPX · $VRQ
- Tuyên Ngôn & Tinh Thần Tri Thức Mở
- Bản Đồ Phân Tầng Hệ Sinh Thái Tự Chủ (5 Trụ Cột)
- Cấu Trúc Không Gian Làm Việc Mã Nguồn Mở (Monorepo)
- Ngăn Xếp Kỹ Thuật Tự Chủ (5 Layers Stack)
- Cơ Chế Biên Tập, Đóng Góp & Đồng Thuận Tri Thức
- Mô Hình Kinh Tế Tri Thức & Điểm Đóng Góp Cộng Đồng (5-Pillars)
- Hệ Thống Thiết Kế Giao Diện Cộng Đồng (Wikialisa Design System)
- Axiopass — Khóa Danh Tính & Đăng Nhập Không Mật Khẩu
- Lộ Trình Phát Triển 4 Kỷ Nguyên (Roadmap)
- Quy Chế Quản Trị Cộng Đồng — Tòa Phán Quyết Tri Thức (Tribunal)
- Bảo Mật Triệt Để & Tính Toàn Vẹn Học Thuật
Wikialisa ra đời không phải như một mạng lưới đầu cơ tài chính, mà là một mạng lưới lưu trữ, xác thực và phân phối tri thức nhân loại mở, phi tập trung và chống kiểm duyệt.
TRI THỨC BẤT BIẾN (IPFS / Content-Addressed Storage)
×
TỐI GIẢN & TỰ CHỦ (Engine 1kB, Wasm Native Runtime)
×
QUYỀN LỰC THUỘC VỀ NGƯỜI ĐÓNG GÓP (Proof-of-Contribution)
×
MINH BẠCH & TRUNG LẬP (Zero-Knowledge Verifiable Peer Review)
| Nhánh Dự Án | Ký Hiệu | Ý Nghĩa Wiki | Vai Trò & Công Nghệ Tự Chủ |
|---|---|---|---|
| Wikialisa | $AXQ |
Bách khoa Cốt lõi & Điểm Uy tín Trung tâm | Quản trị từ điển/bài viết, hệ thống định danh tên miền tri thức .axq, máy ảo Wasm tự phát triển. |
| Valiprecision | $VPX |
Hội đồng Thẩm định & Giám sát Dữ liệu | Mạng lưới Verifier Node cộng đồng kiểm chứng tính xác thực của nguồn trích dẫn, phản biện rác. |
| Sequentichain | $SQX |
Hạ tầng Lưu trữ Khối & Lịch sử Biên tập | Công nghệ đồng thuận P2P, ghi nhận các phiên bản chỉnh sửa (Edit History Merkle Tree) với độ trễ thấp. |
| Kinetoprotocol | $KPX |
Mạng Trao đổi Dữ liệu & Học liệu Mở | Giao thức truyền tải phân tán ngang hàng (P2P Data Routing), tài trợ học liệu và phân bổ tài nguyên lưu trữ. |
| Veraciphers | $VRQ |
Bảo mật Quyền Riêng tư & Danh tính Ẩn danh | Mật mã ZK (Zero-Knowledge) giúp tác giả đóng góp hoặc bỏ phiếu kiểm duyệt nặc danh mà vẫn bảo đảm tính xác thực (chống Sybil/thao túng). |
┌─────────────────────────────────────────────────────────┐
│ QUỸ WIKIALISA │
│ Mạng lưới Tri thức Mở Toàn cầu © 2026 │
└─────────────────────────────────────────────────────────┘
│
┌───────────────────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────────────┐
│ │ │
┌────────▼────────────────┐ ┌─────────▼───────────────┐ ┌──────────▼───────────────┐
│ TẦNG ỨNG DỤNG │ │ TẦNG GIAO THỨC │ │ TẦNG TÍNH TOÁN │
│ (Community Portals) │ │ (Open Knowledge Relay) │ │ (P2P Verifier Network) │
│ │ │ │ │ │
│ • Bách khoa Wikialisa │ │ • Giao thức P2P Routing │ │ • Nút thẩm định công dân │
│ • Cổng Thư viện Mở │ │ • Bộ chuyển đổi nội dung│ │ • Kiểm toán nguồn dẫn │
│ • Không gian Tranh biện │ │ • Sổ địa chỉ tên miền │ │ • Lưu trữ IPFS Cluster │
│ • Cổng Tra cứu Dữ liệu │ │ tri thức (.axq) │ │ • Máy chủ node cộng đồng │
└────────┬────────────────┘ └─────────┬───────────────┘ └──────────┬───────────────┘
│ │ │
└───────────────────────────────────────────────┼───────────────────────────────────────────────┘
│
┌───────────────────────────────────────────────┴───────────────────────────────────────────────┐
│ │
┌────────▼────────────────┐ ┌─────────────────▼───────────────┐
│ TẦNG GIAO DIỆN SIÊU NHẸ│ │ TẦNG MẬT MÃ BẢO VỆ │
│ (wikialisa 1kB Core) │ │ (Zero-Knowledge Peer Review) │
│ │ │ │
│ • VDOM thuần 1 kB │ │ • Xác minh danh tính ẩn danh │
│ • Bộ linh kiện AXQ UI │ │ • Chống thao túng phiếu biểu quyết
│ • Tối ưu máy cấu hình thấp│ │ • Bằng chứng toàn vẹn bài viết │
└─────────────────────────┘ └─────────────────────────────────┘
Mọi mã nguồn đều được quản lý thuần túy theo chuẩn mở, không phụ thuộc vào bất kỳ SDK đóng gói thương mại nào.
wikialisa-core/
│
├── apps/ # Các ứng dụng giao diện phục vụ cộng đồng
│ ├── wiki-encyclopedia/ # Cổng Bách khoa toàn thư đọc và tra cứu bài viết
│ ├── editor-portal/ # Trình soạn thảo trực quan (Markdown/Wikitext WYSIWYG)
│ ├── axiopass-web/ # Công cụ định danh và ví ký số cộng đồng (Passkey WebAuthn)
│ ├── governance-tribunal/ # Cổng Tranh biện, Phản biện và Bầu chọn Hội đồng Biên tập
│ └── docs-archive/ # Kho lưu trữ quy chuẩn kỹ thuật và quy tắc ứng xử (Code of Conduct)
│
├── packages/ # Các mô-đun nền tảng tự phát triển độc lập
│ ├── @wikialisa/
│ │ ├── core/ # Động cơ VDOM 1 kB cốt lõi (không phụ thuộc React/Vue)
│ │ ├── ui-kit/ # Hệ thống giao diện chuẩn mực, tối ưu khả năng đọc (Accessibility AA)
│ │ ├── ans-resolver/ # Bộ phân giải tên bài viết và định danh (.axq → IPFS Hash)
│ │ └── markdown-engine/ # Bộ phân tích cú pháp bài viết hỗ trợ trích dẫn khoa học
│ │
│ ├── @valiprecision/
│ │ ├── peer-verifier/ # Phần mềm chạy node xác thực nội dung nhẹ trên máy tính cá nhân
│ │ └── reputation-oracle/ # Thuật toán tính chỉ số tín nhiệm của biên tập viên
│ │
│ ├── @sequentichain/
│ │ ├── p2p-sync/ # Mạng ngang hàng đồng bộ hóa lịch sử chỉnh sửa bài viết
│ │ └── merkle-history/ # Cây Merkle lưu vết lịch sử mọi phiên bản biên tập vĩnh viễn
│ │
│ ├── @kinetoprotocol/
│ │ ├── data-mesh/ # Giao thức chia sẻ băng thông và bộ nhớ lưu trữ bài viết
│ │ └── grant-distributor/ # Hợp đồng phân bổ quỹ tài trợ nội dung tự động
│ │
│ └── @veraciphers/
│ ├── zk-reputation/ # Chứng minh uy tín người viết mà không làm lộ danh tính thực
│ └── anti-tamper-proof/ # Xác thực bài viết gốc không bị can thiệp bởi máy chủ tập trung
│
├── spec/ # Tài liệu đặc tả kỹ thuật tiêu chuẩn mở (RFC format)
├── LICENSE (GPLv3)
└── package.json
Thay vì dựa vào các máy ảo ngoại vi như Solana VM hay giải pháp định tuyến thương mại, Wikialisa sử dụng ngăn xếp hoàn toàn trung lập:
┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ TẦNG 5: TRẢI NGHIỆM ĐỌC & BIÊN TẬP (Reader & Editorial Experience) │
│ Giao diện tối ưu khả năng đọc, đọc ngoại tuyến (Offline PWA), │
│ hỗ trợ thiết bị cấu hình thấp tại các vùng mạng yếu. │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘
↕
┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ TẦNG 4: DANH TÍNH TỰ CHỦ & ĐỊNH DANH BÀI VIẾT (Identity & Namespace) │
│ Tiêu chuẩn W3C DID (Decentralized Identifiers) · Không gian tên (.axq) │
│ Phân giải trực tiếp tới nội dung lưu trữ (Content-Addressed URI). │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘
↕
┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ TẦNG 3: MÁY ẢO THẨM ĐỊNH & LỊCH SỬ BIÊN TẬP (Wasm Execution & Git Tree) │
│ Máy ảo WebAssembly (Wasm) nhẹ, deterministic. Lưu trữ lịch sử sửa đổi │
│ dạng Merkle DAG (tương tự kiến trúc Git phân tán, minh bạch tuyệt đối). │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘
↕
┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ TẦNG 2: MẬT MÃ PHẢN BIỆN KHÁCH QUAN (ZK Peer Review & Governance) │
│ Bằng chứng ZK giúp các chuyên gia phản biện học thuật chấm điểm tài liệu │
│ một cách công tâm mà không chịu sức ép quyền lực hay thao túng danh tính.│
└──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘
↕
┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ TẦNG 1: LƯU TRỮ & TRUYỀN PHÁT NGANG HÀNG (P2P Storage & Libp2p) │
│ Mạng lưới IPFS / BitTorrent Protocol / Libp2p thuần túy. Dữ liệu bài viết│
│ được nhân bản trên hàng triệu nút máy tính cá nhân tình nguyện viên. │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘
Khác với các hệ thống tài chính chạy theo phí giao dịch nhanh, quy trình của Wikialisa tập trung vào chất lượng, nguồn dẫn và tính khách quan:
[Biên tập viên viết bài / sửa đổi]
│
▼ (1) Ký số xác thực
Tạo bản nháp với chữ ký định danh nặc danh ZK-DID (không tiết lộ danh tính cá nhân)
│
▼ (2) Tải lên mạng lưới phân tán
Bản nháp được băm nội dung (Content Hash IPFS) và phát tán qua Libp2p
│
▼ (3) Giai đoạn Phản biện Đồng đẳng (Peer Review Period)
Các thành viên có uy tín trong hội đồng Valiprecision ($VPX) kiểm tra:
- Tính trung lập của quan điểm (NPOV)
- Nguồn gốc trích dẫn đáng tin cậy
- Kiểm tra đạo văn / thông tin rác
│
▼ (4) Bỏ phiếu Đồng thuận Nhẹ (Consensus Settlement)
Nếu đạt tỷ lệ đồng thuận > 66% từ các thẩm định viên độc lập:
- Phiên bản mới được ghi vào Cây Lịch sử (Sequentichain Merkle Tree)
- Bài viết chính thức hiển thị tới độc giả toàn cầu
│
▼ (5) Ghi nhận Điểm Uy tín
Biên tập viên và Thẩm định viên nhận điểm đóng góp cộng đồng ($AXQ / $VPX)
Wikialisa không vận hành theo cơ chế bơm xả tài chính (DeFi speculation) mà sử dụng mô hình Điểm công lao (Meritocracy & Proof-of-Contribution):
┌─────────────────────────────┐
│ $AXQ (Điểm Cốt Lõi) │
│ Đo lường mức độ đóng góp │
│ toàn diện cho Bách khoa │
└──────────────┬──────────────┘
│ Chứng nhận cống hiến
┌───────────────────────┼───────────────────────┐
│ │ │
┌────────▼───────┐ ┌────────▼───────┐ ┌────────▼───────┐
│ $VPX │ │ $SQX │ │ $KPX │
│ Điểm Thẩm định │ │ Điểm Duy trì │ │ Điểm Tài trợ │
│ (Reviewers) │ │ Lưu trữ Node │ │ & Hạ tầng │
└────────────────┘ └────────────────┘ └────────────────┘
- $AXQ (Điểm Uy Tín Cốt Lõi): Đại diện cho thẩm quyền biểu quyết chính sách bách khoa. Chỉ có thể tích lũy thông qua việc viết bài chất lượng, dịch thuật, biên tập hoặc hỗ trợ kỹ thuật lâu năm.
- $VPX (Thẩm Định & Phản Biện): Dành cho những chuyên gia tham gia xác minh tính chính xác của tài liệu học thuật.
- $SQX (Lưu Trữ & Khả Dụng): Trao tặng cho các tình nguyện viên chia sẻ ổ cứng và băng thông để lưu trữ bản sao dự phòng của bách khoa thư.
- $KPX (Quỹ Tri Thức Mở): Ngân sách từ các khoản quyên góp phi lợi nhuận của xã hội, được tự động giải ngân cho các tác giả của những bộ học liệu mở giá trị cao.
- $VRQ (Bảo Vệ Quyền Riêng Tư): Cơ chế bảo toàn tính ẩn danh cho các tác giả ở những khu vực bị hạn chế tự do thông tin.
Giao diện của Wikialisa được thiết kế theo trường phái Tập trung vào Tri thức (Content-First & Typography-Centric): tối giản màu mè, tôn trọng văn bản, đọc rõ ràng trên mọi màn hình.
Mỗi màu sắc đại diện cho một mảng tri thức và chức năng của bách khoa toàn thư:
- Phông chữ chuẩn: Work Sans cho tiêu đề & Merriweather / Lora (Serif) cho nội dung bài đọc dài, giảm mỏi mắt.
- Tương thích chuẩn tiếp cận quốc tế: WCAG 2.1 AA (độ tương phản cao cho người thị lực kém).
- Tốc độ tải trang: < 0.5 giây trên mạng 3G nhờ công nghệ hiển thị tinh gọn 1 kB.
Nhằm loại bỏ sự phức tạp của cụm từ khôi phục (seed phrases) hay mật khẩu truyền thống dễ bị đánh cắp:
- Công nghệ cốt lõi: Tiêu chuẩn web quốc tế W3C WebAuthn kết hợp sinh trắc học thiết bị (Vân tay, Face ID, Khóa bảo mật FIDO2).
- Quyền riêng tư tối đa: Máy chủ Wikialisa không bao giờ lưu trữ mật khẩu hay dấu vân tay của bạn.
- Đăng nhập một chạm: Một danh tính duy nhất để viết bài, thẩm định, phản biện và tham gia các cuộc trưng cầu ý dân trong cộng đồng.
Kỷ nguyên I [Nền Móng] Chuẩn hóa Văn bản, Cú pháp & Động cơ Hiển thị 1kB
Kỷ nguyên II [Giao Thức] Phát triển Mạng Ngang Hàng & Lưu trữ Bất biến P2P
Kỷ nguyên III [Đồng Thuận] Thử nghiệm Hội đồng Phản biện Học thuật & Quản trị
Kỷ nguyên IV [Toàn Cầu] Bàn giao Bách khoa Toàn thư cho Cộng đồng Tự quản
- Thành lập Điều lệ Quỹ Wikialisa và Quy tắc Ứng xử Biên tập viên.
- Hoàn thiện bộ công cụ hiển thị
wikialisa1 kB và hệ thống phông chữ chuẩn. - Thử nghiệm chuẩn cú pháp định dạng bài viết có cấu trúc trích dẫn khoa học.
- Khởi chạy mạng lưu trữ nội dung ngang hàng qua IPFS/Libp2p.
- Phát hành công cụ Axiopass: Đăng nhập bằng sinh trắc học không cần mật khẩu.
- Kiểm thử khả năng chịu tải: đọc và tìm kiếm ngoại tuyến trên máy tính bảng giá rẻ.
- Kích hoạt mô hình Hội đồng Phản biện Đồng đẳng Valiprecision.
- Thử nghiệm cơ chế bỏ phiếu kín chống gian lận (Zero-Knowledge voting).
- Chiến dịch viết bài: Hoàn thành 100.000 bài viết nền tảng đầu tiên.
- Chuyển giao toàn bộ quyền điều hành máy chủ và tên miền sang Hội đồng Cộng đồng (Wiki Tribunal).
- Ra mắt Quỹ Tài trợ Dịch thuật Đa ngôn ngữ.
- Xuất bản bản sao chép toàn bộ dữ liệu bách khoa thư định kỳ hàng tháng cho nhân loại tải về tự do.
Wikialisa áp dụng mô hình phân quyền lấy cảm hứng từ nền dân chủ cổ điển và truyền thống quản trị tự do của Wikipedia:
- Hội đồng Biên tập Thường trực: Được bầu chọn định kỳ bởi tất cả các thành viên có đóng góp bài viết hợp lệ trong 6 tháng gần nhất.
- Cơ chế Kháng nghị Độc lập: Khi có tranh chấp học thuật hoặc hành vi thiên vị quan điểm (POV-pushing), một Bồi thẩm đoàn gồm các biên tập viên được chọn ngẫu nhiên bằng thuật toán mã hóa công khai sẽ đứng ra phân xử.
- Chống Thao Túng Tài Phiệt: Trọng số biểu quyết không phụ thuộc vào tiền bạc, mà phụ thuộc vào thời gian cống hiến, số bài viết được cộng đồng đánh giá tích cực và tính kiên định trong việc bảo vệ sự thật.
- Mọi chỉnh sửa đều lưu dấu vết: Không ai (kể cả ban quản trị) có quyền xóa lịch sử sửa đổi một cách âm thầm; mọi phiên bản đều được liên kết Merkle Tree vĩnh viễn.
- Bảo vệ người cung cấp nguồn tin: Mã hóa ZK cho phép các nhà báo, nhà khoa học đóng góp tài liệu quý mà không sợ bị truy vết danh tính.
- Kháng kiểm duyệt: Toàn bộ kho tri thức có thể sao chép và nhân bản chạy trên mạng nội bộ (LAN / Mesh network) trong trường hợp bị ngắt kết nối Internet toàn cầu.
"Tri thức nhân loại thuộc về toàn thể nhân loại — Tự do, bình đẳng và vĩnh cửu." — Hội đồng Kiến trúc Sư Tri thức, Wikialisa Foundation 2026